تبلیغات
چالاکی ئەدەبی

چالاکی ئەدەبی
زمان پێناسەی گەلە 
نویسندگان
صفحات جانبی

چاخی بەردین کە بە قۆناغی (بلاستون) ناو دەبرێ لەو سەردەمەدا زۆربەی ناوچەکانی ئورووپاو ئەمریکای باکوور بەفر دایپۆشیبوو ، ئەو ڕووداوە نیو میلیون ساڵ لەمەوبەر ڕوویداوە و تا 20000 هەزار  پیش لە بوونی مەسیح درێژەی هەبووە لە سەردەمی سەهۆڵ بەندان دا ئەفریقاو و ڵاتانی عەڕەب کەشێکی مام ناوەندیان هەبووە و کوردوستانیش کەش و هەوایەکی فێنکی بووە .

مرۆی دێرین لەو بارودۆخەدا ژیانی بە سەر بردووە و بە ناچاری پەنای بۆ ئەشکەوت و ژیانی دەشتەکی و گەڕۆکی برددوە و ژیانی خۆی لە سەر ڕاو و خۆراکی گیایی دابین بکات و بۆ ڕاویش پێویستی بە ئامرازی ڕاو و پێداویستی لە بار هەبووە . لە سروشتی  دەوروبەری خۆی لە بەرد ڕەقتری دەست نەکەوتووە و بە بەرد خێراتر و ئاسانتر نێچیری خۆی دەست کەوتووە و لە دوای بەرد نۆرەی ئێسک هاتووە و بە ئێسکی ئاژەڵی کوژراو ئامرازی نوێی چی کردووە . ئەو قۆناغە بە سێ بەش دابەش دەکرێ :

·         چاخی بەردینی کۆن : ماوەی ئەو چاخە 350 هەزار ساڵ بووە و مرۆڤ بەرد و تەوربەردینی چی کردووە و مرۆڤ شکڵی مەیموونی هەبووە .

ئاسەواری ئەو ژیارە لە 1 کیلومەتری سەرووی ڕۆژهەڵاتی چەمچەماڵ (لە ساڵی 1949) لە ناوچەیەک بە ناوی بەردەبەلەک دۆزراوەتەوە و لە ساڵی 1951 لە قوڵایی  3 تا 5 پێ تەورێک لە شێوەی دڵ بۆ بڕینی چت گەل بەکار براوە و ئەو تەورە لە گەڵ چەند بەردی داتاشراو دۆزراونەتەوە ، دوای لێکۆڵینەوە دەرکەوت ئەم ئاسەوارانە دەسکردی (ئاشولی) و (موستری)یەکان دەچێت ، کە مێپویان دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی چاخی بەردی کۆن و سەرەتای چاخی بەردینی ناوەڕاست ( ژیاری بەردینی کۆن بە ژیاری  شیلیە و ئاشولی ناو دەبرێت  ، چونکە یەکەمین ئاسەواری سەردەمی کۆن لەو ناوچەدا دۆزراوەتەوە .

دوکتۆر شیلکی شوێنەواری ئەو ژیارەی لە ئەشکەوتی شانەدەر دا دۆزیوەتەوە کە کەوتۆتە داوێنی چیای برادۆست و بە سەر زێی گەورە دا دەڕوانێ و کەمێک لە شاری ڕەواندز دوورە و دوکتۆر شیلکی  بە هەڵکەندنی زەوی تا قووڵی 45 پێ چوار چینی لە خوار بەرەو سەر دۆزیوەتەوە کە بریتین لە :

1.     چینی بنەوە ( چوارەم چین )  ئەو بەشە بە ئەستوورایی 25 پێ ژمارەیەک ئاگردان و خۆڵەمێش و ئێسکی تێدا دۆزیوەتەوە و لە گەڵ ئێسکی نیاندرتاڵ هێندێک کەل و پەلی وەک تەور ، ڕەندە ، دروێشە کە هەموویان لە بەرد داتاشراون دۆزیوەتەوە . دێرینی ئەو چینە بۆ 70000 هەزار ساڵ لەوە پێش دەگەڕێتوە

2.     چینی سەرتر (سێهەم چین) لەو بەشە دا لە ئەشکەوتی شانەدەر ئاسەواری بەردی ئاگرکردنەوە  کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی بەردینی نوێ کە 30 هەزار ساڵ لە مەو پێش بووە و بە پیشەسازی برادۆست ناو دەبرێت .

3.     چینی سەرتر (دوهەم چین) : لەو چینەدا لە ئەشکەوتی شانەدەر ئاسەواری سەردەمی ناوڤین بیندراوەتەوە .  و ئاسەواری وەک ڕەندە ، چەقۆ و گورزی بەردی لێ دۆزراوەتەوە ، و جیا لە ئەشکەوتی شانەدەر لە ئەشکەوتی (زەرزی) لە نزیک شاری سلێمانی و ئەشکەوتی هەزار مێرد بە دووری 15 کیلومەتر لە باشووری ئەو شارە و هەروەها  لە لایەن پڕۆفیسۆر (براید وود) لە ساڵەکانی 1954و 1955  و پازدە کیلومەتر لە ڕۆژهەڵاتی چەمچەماڵ و لە ئەشکەوتی ( بالی کورە ) و  ئەشکەوتەکانی (کێوانیان) و (باداک ) لە باشووری ڕۆژئاوای ڕەواندز ئاسەواری هاوشێوە دۆزراوەتەوە ، و هاوشێوەی ئەو ئاسەوارانە لە ئەشکەوتی بێستوون لە کرماشان و ئەشکەوتی کورین لە باکووری کوردوستان دۆزراونەتەوە ،

4.     چینی سەرەوە (یەکەم چین) ئاسەوارێکی زۆر لەو چینە دا دۆزراونەتەو  کە توانایی مرۆڤ دەردەخا لە درووست کردنی ئامرازی بەردینی لە بار تر  جۆراو جۆرتر

·         چاخی بەردینی ناوەڕاست : لەو قۆناغە دا مرۆڤی نیاندرتاڵ لە ئەشکەوت دا ژیاوە . پاشماوەی ئەو قۆناغە لە شاخەکانی کوردوستان دۆزاوەتەوە  .

·         چاخی بەردینی نوێ : سەرەتای ئەو قۆناغە دەگەڕێتەوە بۆ 35 هەزار ساڵ پێش ئێستا لە قۆناغە دا بێجگە لە بەرد لە عاجی فیل ، ئێسک و قوچی ئاژەڵ بۆ ڕاو کەڵک وەرگیردراوە ، مرۆڤ لە قۆناغەدا بە (هۆمۆساپینس) و ژیارەکەشی بە (کرۆمانیون) ناو دەبرێ ،

ژیاری بەردینی نوێ :

ئاسەواری پەیوەست بە ئەو چاخە لە کوردوستان دا زۆرە . مرۆڤی ئەو سەردەمە بە ڕاو کردن و ماڵی کردنی ئاژەڵەکان و تەڵەنانەوە و کشتوکاڵ ، ڕۆژگاری بەسەر بردووە و تەوری دەستی لەم قۆناغەدا ئامرازێکی ئاسایی بووە و مرۆڤی ئەم قۆناغە بە نیگار کێشان لە سەر دیواری ئەشکەوتەکان و ناسینی ڕەنگ هونەریان خوڵقاندووە و ئادەمیزادی ئەو قۆناغەش (کرومانیون)ە کە بە یەکەم پاشماوەی نەتەوەکانی قەفقاز دەناسرێ .

لە کوردوستانیش دا چوار شوێن هەن کە ئەوە دەسەلمێنن مرۆڤ لەو ناوەندە دا بوونی بووە و ژیاوە .

1-     سێهەم چینی ئەشکەوتی شانەدەر : ئەو ژیانە دەگەڕێتەوە بۆ ژیانی بەردینی ناوین کە ئامرازی وەک تەور و بەری تیژکراوی تێدا دەبیندرێ . و نیشانەی ئەوتۆی تێدا نیە کە مرۆڤ کشتوکاڵی کردبێت .

2-     کەریم شار : ئەو شوێنە دەکەوێتە نۆ کیلومەتری ڕۆژهەڵاتی چەمچەماڵ ، هێندێک ئاسەواری وەک قوڵینگی بەردی سەرەتایی ، تەور و بەردی داتاشراوی نیا بەدی دەرکرێت ، دانیشتوانی ئەم شوێنە لەو قۆناغەدا کۆچەر بوون

3-     مەلفات : ئەم شوێنە دەکەوێتە نێوان کەرکووک و هەولێر ، ئامرازی وەک داس و کەل وپلی داتاشراوی تێدا دۆزراوەتەوە کە نیشان دەدات لە سەرتای قۆناغی کشتوکاڵی دان ،

4-     چەرموو : هەر لەو شوێنەدا دوازدە چینە ژیار دۆزراوەتەوە ، کە دەگەڕێنەوە بۆ قۆناغی بەردینی نوێ . کاسەی قوڕی سوورکراوە ، (کاسە سواڵک) ، پەیکەری جانەوەران ، ئامێری سادەی چنین . خانوەکان شێوەی چوار گۆشەیان بەخۆگرتووە و بڕێکیش گەنم و جۆی ڕەق هەڵاتووش دۆزراونەتەوە کە دەری دەخا دانیشتوانی ئەو دەڤەرە لەو قۆناغەدا کشت و کاڵیان بووە ، ئێسکێکی ئاژەڵیش دۆزراوەتەوە کە دەری دەخا مرۆڤ ئاژەڵداریشی کردووە ، مرۆڤ لە چەرموو دا نیگاری خۆی و ئاژەڵەکانی کێشاوەتەوە کە لێیان ترساوە و فێری ناشتنی تەرمەکان بووە و چەند پەیکەری گڵی ژنی سک پڕ دۆزراوەتەوە ، دوور نیە ئاو ئادەمیزادانە هێمای خوای دایک و یا زاوزێ بووبێ پرۆفیسۆر براید وود کۆنی ئەم ئاسەوارە دەگێڕێتەوە بۆ 8500 ساڵ پێش

کوردوستان 3500 ساڵ پێش ئورووپا سەردەمی بەردینی بڕیوە . ئادەمیزادی سەرتایی لە کوردوستان دوای ئەو قۆناغە سەردەمی ڕاو و شکاری وەلا ناوەو بە فێر بوونی کشت و کاڵ دەستی بە کۆچ و کۆچباری هەڵگرتووە  و نیشتەجێ بووە ، ئاژەڵانی ماڵی کردووە و جل و بەرگی لە خووری و پستەکەی چی کردووە و ڕووی کردووە لە پیانی بە کۆمەڵ و کۆبوونەوەی چەند بنەماڵەی لە سەرکاری هەرەوەز لە سەر زەوی کشتوکاڵ و بووە بۆ بنەمای پێکهێنانی لادێ و لە ناوچەی چەرموو لە نیزیک چەمچەماڵ گەورەترین و کۆنترین زەوی کشتوکاڵی جیهان دۆزراوەتەوە کە 8000 ساڵ تەمەنیەتی




طبقه بندی: وتاری ئەدەبی،
[ یکشنبه 14 دی 1393 ] [ 10:13 ق.ظ ] [ جەلال حەسەنی ]
.: Weblog Themes By themzha :.

درباره وبلاگ


آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :
امکانات وب