تبلیغات
چالاکی ئەدەبی

چالاکی ئەدەبی
زمان پێناسەی گەلە 
نویسندگان
صفحات جانبی

مێژووی زمانی کوردی دەگەڕێتەوە بۆ دوو هەزار ساڵ پێش زایین  ، کورد بە درێژایی مێژووی 4 هەزار ساڵەی خۆی لە چاخی هیلینی دا  لە ژێر کاریگەری زمانی ماد و سکیت ، کیمیری ، ئابان و فەرهەنگی یۆنانیدا ، کە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دا باڵا دەست بووە ، ڕێیازی کاملبوونی خۆی بڕیوە .

زۆربەی زمان ناسان لە سەر ئەو ڕایە کۆکن کە دەکرێ زمانی کوردی بە کۆمەڵێکی هاوئاهەنگ لە ڕییشەی زمانێکی سەربەخۆ بووبێت ، لە هەزار ساڵ پێش زاین بەم لاوە ئامرازێکی گۆڕینەوەی بیر و ڕای کۆمەڵێک مرۆڤی دانیشتووی میزۆپۆتامیا بووە کە ناوی نەتەوەی کوردە .

چاو خشانێک بە مێژووی دانیشتوانی دێرینی زنجیرە چیاکانی زاگرۆس ، خۆرهەڵاتی ئاسیا ، باکووری میزۆپۆتامیا ، پشت بەستن بە کەونە نووسراوەکانی سۆمەری ، ئەکەدی ، ئاشووری ، و میسری  ئەو ڕاستیە ڕووندەکاتەوە کە زمانی سەرەتایی ئەم خەڵکە  ، لە کۆمەڵە زوانە هیندو ئوروپایی و سامیەکان جیایە و ئەو زمان گەلە  بەرەبەرە لە ژێر کاریگەری ئاشووریەکان لە ڕۆژئاوا و کۆچبەرانی ئاریایی (میتانی) و ئێرانی (مادی ، سکیس و کیمیری ) لە باکوور و ڕۆژئاوا ، گۆڕانیان بەسەردا هاتووە و لە کۆتایی هەوێنی هیندو ئوروپایەکان وەخۆ کەوتووە . لەبەر دەسپێکی زمانی کوردی ، کە دیالکتیکی زمانی باوی ناوچەیەکی بەرفراوانی باشووری قەفقاز (کوردوستان و ئەرمەنستان )ە و لە سەرچاوەکانی هیندو ئورووپایی هەڵقوڵاوە .

گرانتۆفسکی دەڵێ : مێپووی کوردان دەگەڕێتەوە بۆ کۆچی گەورەیی نەتەوەکانی ئێرانی بە قەفقازەوە بەرەو باشوور ، نەتەوە ئێرانیەکان سەرەتا لە کوردوستان و دواتر لە ئەرمەنستان نیشتە جێ بوون و هۆی هەڵبژارتنی نەتەوەکانی ساگارتی ، سکیس و کیمیری دەسبەسەرداگرتنی ئەرمەنستان بووە ، لە لایەن دەوڵەتی ئۆرارتۆ وە . شوێنەوار و هێماکانی زمانناسی ، دەیسەلمێنن کۆچەرانی ئاریایی زوان هەر لەگەڵ قەفقاز ، بەڵکو لە گەڵ ناوچەی کانی باشووری ڕوسیا تا ناوەڕاستی ئەوروپا پێوەندی تۆکمەیان بووە ،

هەرچەند لە بارە کۆچی ئاریاییەکانی باشووری قەفقاز ، چەند تیۆری هەیە بەڵام بە پێی بەڵگە مێژوویەکانی یۆنان و ڕۆم لە مەڕ کۆچی سرمات و ئالان ییەکان  بەتایبەتی  ، لە خۆرهەڵاتی دەریای قەزویینەوە بەرەو باشوور فلاویڤس و دون کاسیوس ئەو داستانەیان تۆمار کردووە ، ئالانیەکان لە گەڵ کوردان وا تێکەڵ بوونە کە ناوەکەیا بۆ هەمیشە لە کوردوستان تۆمار کراوە ، (مارد)یەکانیش کە سوار چاک بوونە .بە وتەی پلوتارک ، بەرەو باشووری خۆرهەڵات ڕۆیشتوون و لە ناوچەی ماردین نیشتەجێ بوون و دواتر بەشێکی نەتەوەی کوردیان پێک هێناوە .

 کەونە نووسراوەی بەجێ ماو لە ئاشوور و ئوراتو  کە گوزاشت لە پێوەندی سیاسی  ، کۆمەڵایەتی و کولتووری و شەڕەکان دەکات ، زانیاریەکی بەرفراوانی لە ڕووی جیوگرافی و دانیشتوانی کوردوستانی کۆن بەدەستەوە کە لە پێکهاتنی مێژووی دێرینی نەتەوەی کورد زۆر گرینگن . بە هۆی زۆر وشە و زاراوەی ناو ئەو کەونە نووسراوانە کە تا ئەمڕۆش شوێنی خۆیان لە ناو زمانی کوردی پاراستوە ، دەتوانن ڕەگ و ڕیشەی ڕاستی و ڕەسەنی زکوردی بدۆزینەوە و لە سەر ئەو بنەمایە ڕێبازی گەشەکردنی زمانی نەتەوی کورد شیبکەینەوە .

ڕێبازی گەشەکردنی زوانی ئەو ناوچانە بە کوێربوونەوەی زمانەکۆنەکانی دانیشتوانی کوردوستان و زاگرۆس (لۆلۆیی ، کوتی و هوری) لە ژێر کارتێکردنی زوانی هیندو ئوروپایی کە بەهەمی دەسەڵاتی میتانیەکانی باشووری میزۆپۆتامیا بووە . دەستی پێکرد بوو . گرانۆفسکی دەڵێ سارگۆنی دووەمی ئاشووری یەکەم جار 714 ساڵ پ،ز لە خۆرهەڵات و باشووری دەریاچەی ورمێ نەتەوەکانی میتانی دیوە ، کەواتە دەتوانین بڵێن میتانیەکان لە سەدەی دەهەم و نۆهەمی پ.ز لەو ناوچانە نیشتەجێ بوونە کە لەو کاتەدا ماد و پارسەکان گەلێکی کۆچەر بوون .

بێگومان ئایینەکان لە ناو جەرگەی نەتەوەکان سەریان هەڵداوە بوون بە ستوونی سەەتایی شارستانیەتی کۆمەڵگا . هەر لە بەر ئەو ئاینی میهرپەرەستی و میتراییزم دەگەڕێنەوە بۆ (هۆری)ەکان و دوو هەزار ساڵ پ.ز بە ژێرخانی ئایینی دەوڵەتی (میتانی)ەکان دەژمێردرا .

ئایینی مێهرپەرەستی گەیشتە میسریش کە ئەو کاتە گرینگترین ناوەندی شارستانیەتی جیهان بوو . هۆکاری گواستنەوەی ئەو ئایینە زەماوەندی هەژدەهەمین بنەماڵەی زنجیرە فیرعەونەکانی میسر و شازادەکانی میتانی بوو لە هەموویان گرینگتر نفریتی تی (تادوهیبا کەنیشکی توشتراتای میتانی) یە کە بووبە هۆی ڕابووردنی پێشەوایانی دینی میتانی بۆ بەرگری لە خواوەندی خۆر (ئاتون) . لە لایەکی تر پەرەستنی خواوەند میترا کە لە کۆنە نووسراوەکانی هەورامانیشدا تۆمار کراوە . ڕۆڵێکی کاریگەری هەبوە لە سەر بڵاو بوونەوەی کولتوری میتانی و هیسی لە ناو نەتەوە کانی خۆرهەڵات ، تەنانەت لە ناو ئیمپڕاتووری ڕۆم یش دا ،

کاریگەری بڵاوبونەوەی میتراییزم لە سەر فەرمانڕەوایانی ڕۆم بە ئەندازەیەک بوو ، خواوەند (میهر) بە بەرزترین پلەی خۆی گەیشت  . بایەخی ئەو خوای ەلە ناو توێپی سیاسی ، کۆمەڵایەتی و کولتووری ئیمپراتوریەتی ڕۆم دا ڕەنگی دایەوە . لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێن ڕێبازی گەشەکردنی زمانی کوردی لە سەدەی دەهەم و نۆهەمی پ.ز لە باکووری میزۆپۆتامیا و ئاسیای بچووک دەستی پێکردووە ، داتر لە پێر کاریگەری مادەکانی دانیشتووی دەوری زەریای خەزەر ، ئازربایەجان و کوردوستان بەرەو کامڵبوون چووە .

پاشەبەری مادەکان لە جیهانی ئەمڕۆ بە ناوی کورد ، تاشی و تات  بەناوبانگن ، کۆچەرانی ئاریایی دوای لە ناو چوونی ئاشوور و ئورارتو لە سەدەی حەوتەمی پ.ز لە کوردوستان نیشتەجێ بوونە ، بێ گومان بڵاوبوونەوەی ئایینی زردەشتی کە ناکرێ لە بنەما ئایینیەکانی دانیشتوانی دێرینی ئەم ناوچەیە جیا بکرێتەوە ، کاریگەری مەزنی هەبوە لە سەر تێکەڵبوونی زمانی کۆمەڵایەتی ناوچە کوردنشینەکان ،

ڕەنگە بکرێ کەونە نووسراوەی هەورامان بە گەورەترین بەڵگەی بیرکردنەوەی ئایینی ، زوان ناسی و شێوەی نووسین لە کوردوستانی دێرین ، دابنرێن ، بە کەڵک وەرگرتن لەو کەونە نووسراوانە دەتوانین ڕەگ و ڕیشەی ئەو شتە بدۆزینەوە کە پێی دەگوترێ زمانی کوردی و ڕاستیەکانی  زمانی کوردی پتر و پتر ئاشکرا ببن

 

                                      سەرچاوە : فیلۆلۆجیای زمانی کوردی و مێژووی کوردوستان

                                   نووسینی بێهزاد خۆشحاڵی وەرگێڕان بۆ کوردی مستەفا غەفوور




طبقه بندی: وتاری ئەدەبی،
[ یکشنبه 14 دی 1393 ] [ 10:07 ق.ظ ] [ جەلال حەسەنی ]
.: Weblog Themes By themzha :.

درباره وبلاگ


آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :
امکانات وب